Słownik impro — pojęcia, których używamy na scenie i na próbach

Ten słownik impro zbiera słowa, które naprawdę padają na naszych próbach, warsztatach i w rozmowach po spektaklu. Większość przyszła do Polski z angielskiego, razem z książkami i nauczycielami ze Stanów i Wielkiej Brytanii. Część przetłumaczyliśmy, część zostawiliśmy w oryginale, bo po polsku brzmiałaby sztucznie.
Nie musisz znać żadnego z tych pojęć, żeby przyjść na spektakl. Przydadzą się, jeśli po wieczorze zastanawiasz się, jak to działa, albo myślisz o pierwszych zajęciach.

Słownik impro — podstawy
Impro
Potoczny skrót od improwizacji teatralnej. Aktorzy grają sceny i całe historie bez scenariusza: nie znają ich wcześniej, wymyślają je na scenie, na oczach widzów. Szerzej piszemy o tym w tekście Czym jest improwizacja teatralna.
Sugestia
To, co podaje publiczność na starcie sceny albo wieczoru: słowo, miejsce, zawód, relację. U nas to zwykle wszystko, o co prosimy widzów. Nikogo nie wyciągamy na scenę.
Format
Zestaw reguł, według których gramy dany wieczór: ile jest scen, jak się łączą, w jakiej konwencji opowiadamy i o co pytamy publiczność. Scenariusza nie ma, ale format jest ustalony wcześniej. Dlatego „Mężowie” za każdym razem opowiadają inną historię, a mimo to zawsze są „Mężami”.
Krótka, półdługa i długa forma
Krótka forma (short form) to osobne gry trwające po kilka minut, każda z własną regułą. Tak wygląda większość impro, które znasz z telewizji.
Forma półdługa trwa zwykle od kilkunastu do kilkudziesięciu minut. Sceny wyrastają z jednej inspiracji: słowa od publiczności, monologu albo prawdziwej historii. Najbardziej znany przykład to Armando, w którym ktoś opowiada zdarzenie ze swojego życia, a gracze budują na nim kolejne sceny. Takie formy gra wiele grup, także we Wrocławiu.
Długa forma (long form) to jedna historia, która rozwija się przez cały wieczór. U nas trwa około półtorej godziny i zwykle obywa się bez przerwy. Tak gramy prawie wszystkie spektakle, na przykład „Mężów” czy „Impro Crime Story”.
Jak powstaje scena
Oferta
Wszystko, co jeden gracz daje drugiemu do wykorzystania: zdanie, gest, spojrzenie, nazwanie miejsca. „Mamo, obiecałaś, że w te wakacje jedziemy nad morze” to oferta, która od razu ustawia relację (matka i dziecko) i problem (niedotrzymana obietnica). Ofertą może być nawet cisza, jeśli partner potraktuje ją poważnie.
Tak, i…
Podstawowa zasada impro: przyjmujesz to, co zaproponował partner („tak”), i coś do tego dokładasz („i…”). Dzięki temu scena idzie do przodu zamiast stać w miejscu. Rozpisaliśmy ją w osobnym tekście: „Tak, i…” — zasada impro.

Blokowanie
Odrzucenie oferty partnera. Ktoś wchodzi i mówi: „Panie doktorze, ten kaszel nie przechodzi od tygodnia”. Druga osoba odpowiada: „Nie jestem lekarzem, to jest piekarnia”. Scena wraca do zera i trzeba budować ją od nowa. Blokowanie nie zawsze jest błędem, ale na początku nauki prawie zawsze nim jest.
Platforma
Punkt wyjścia sceny, czyli odpowiedzi na trzy pytania. Kto? Czyli kim są te osoby i co je łączy. Gdzie? Czyli miejsce. Co? Czyli co robią i o co im chodzi. W angielskich podręcznikach to „Who, Where, What”. Kiedy platforma stoi, wiadomo, co jest normalne w tym świecie, więc widać też, co go zaburza. Scena bez platformy zwykle robi się głośna i pusta.
Premis
Pomysł, na którym opiera się scena albo cały format. Premis „Mężów” brzmi tak: jedna żona ma wielu mężów, a żaden nie wie o pozostałych. Reszta wieczoru to sprawdzanie, co z tego wynika.
Pogłębianie (rozpakowanie)
Zatrzymanie się przy jednej ofercie i sprawdzenie, co w niej siedzi: dlaczego postać tak mówi, co czuje, co z tego wynika. Na próbach mówimy raczej o eksplorowaniu. „Rozpakować” pada częściej na warsztatach. Najczęstsza uwaga po scenie, która się nie kleiła, brzmi właśnie tak: było sześć dobrych ofert i żadnej rozpakowanej.
Eskalacja
Podnoszenie stawki w tym, co już zostało ustalone. Jeśli bohater boi się pająków, w kolejnych minutach spotyka ich coraz więcej, aż w końcu musi wygłosić przemówienie na zjeździe miłośników pająków. Eskalacja nie dokłada nowych wątków, tylko wzmacnia te, które już są.
Game of the scene
Tego nie tłumaczymy na polski. Game to pierwsza dziwna rzecz w scenie, która daje się powtórzyć: nietypowe zachowanie albo reguła, którą gracze zauważają i grają jeszcze raz, za każdym razem mocniej. Jeśli kelner przy każdym zamówieniu płacze ze wzruszenia, game polega na tym, żeby zamawiać kolejne dania i sprawdzać, co go jeszcze wzruszy.
Status
Pozycja postaci wobec innych: kto tu rządzi, kto ustępuje, kto próbuje zyskać przewagę. Wysoki i niski status widać w postawie, tempie mówienia i kontakcie wzrokowym, a nie w tytułach. Pojęcie spopularyzował w impro Keith Johnstone. Zmiana statusu w trakcie sceny potrafi być ciekawsza niż sama fabuła.
Na scenie w trakcie wieczoru
Cięcie
Zakończenie sceny i przejście do następnej (po angielsku „edit”). Ktoś z boku przebiega przed grającymi, wchodzi z nową sceną albo jednym zdaniem przenosi akcję gdzie indziej. Dobre cięcie przychodzi w momencie, kiedy scena jest jeszcze śmieszna, a nie wtedy, kiedy już przestała.
Callback
Powrót do postaci, zdania albo szczegółu z wcześniejszej części wieczoru. Publiczność pamięta, więc callback w dobrym momencie często dostaje większy śmiech niż pierwotny żart. W długiej formie to jeden z głównych sposobów, żeby osobne sceny złożyły się w jedną historię.
Impro gatunkowe
Spektakl improwizowany w konwencji konkretnego gatunku: horroru, kryminału, telenoweli albo reality show. Gracze znają reguły gatunku, więc widz dostaje coś znajomego, a historia i tak powstaje na bieżąco. W naszym repertuarze to między innymi „Blair Witch Impro”, „Impro Crime Story”, „Los Impros Telenovelas” i „Hotel Improvise”.

Szkoły i style impro
W impro, tak jak w muzyce, są różne szkoły. Na warsztatach i w rozmowach między improwizatorami często pada pytanie, „z jakiej kto jest szkoły”. Najczęściej słyszysz te nazwy.
Johnstone
Podejście brytyjsko-kanadyjskiego pedagoga Keitha Johnstone’a, autora książki „Impro” z 1979 roku i twórcy Theatresports, czyli impro w formie meczu. Z jego pracy pochodzą między innymi status i nacisk na spontaniczność zamiast „bycia zabawnym”.
Second City i iO
Dwie chicagowskie sceny, z których wyrosła duża część amerykańskiego impro. Z iO wiąże się Harold, najbardziej znana długa forma: kilka wątków, które przeplatają się i na końcu łączą.
UCB
Upright Citizens Brigade, teatr i szkoła z Nowego Jorku i Los Angeles. To od nich najmocniej idzie myślenie w kategoriach game of the scene: znaleźć pierwszą nietypową rzecz i grać ją konsekwentnie.
Annoyance
Chicagowski teatr, z którym związany jest Mick Napier. Zamiast zasad stawia na odwagę i konkretną decyzję na starcie: wejdź z silnym wyborem i graj go na całego. Wiele naszych ćwiczeń na próbach pochodzi właśnie z tej szkoły.
Slow comedy
Styl, w którym scena rodzi się z relacji i uważnego słuchania partnera, a nie z pogoni za żartem. Wolno milczeć, wolno zostać w jednej chwili dłużej. Nie chodzi o wolne tempo, tylko o to, żeby nie rozcieńczać sceny pomysłami, które nic do niej nie wnoszą. Śmiech przychodzi z prawdy sytuacji, nie z puenty.
Gdzie zobaczyć to w praktyce
Wszystkie te pojęcia najlepiej widać na żywo. Jeśli wybierasz się do nas po raz pierwszy, zajrzyj do tekstu Pierwszy raz na impro. Jeśli chcesz spróbować sam, zacznij od ćwiczeń improwizacji. A jeśli ciekawi Cię, co się dzieje, kiedy coś pójdzie nie tak, przeczytaj co się dzieje, gdy żart nie wypali.
IMPROWIZOWANE PONIEDZIAŁKI
W każdy poniedziałek o 19:00 · Schody, Plac Solny 13, Wrocław
Wpuszczamy na salę o 18:30 · Minimum 90 minut · Bilety od 30 zł